Innerlijke rust heb ik vaak, om niet te zeggen altijd, gezocht in tijden van 'drukte', alhoewel ik niet wist dát ik het zocht. Hoe langer ik op deze planeet doorbracht, hoe meer ik merkte dat 'drukte' opereert als een olievlek. Als chaos. De woorden 'inter' en 'net' hadden heel lang hun eigen plekje in mijn en onze semantische wereld. Sinds de uithuwelijking van deze twee worden wij dagelijks heen-en-weer geslingerd tussen 'it's a small world after all' en 'ik loop over'. Chaos. Een schreeuw van binnenuit, vanuit onze kern met zichtbaar gedrag dat voortvloeit uit diezelfde innerlijke belevingswereld. Soms en toch eigenlijk (weer) bijna altijd in de vorm van een theatershow, om redenen die door ons brein worden ge(re?)construeerd ter bescherming van ons energie-budget. Verhalen. Denk aan 'cognitieve-dissonantie-in-volautomatische-modus' want, zo fijn, ons emotionele brein, je hoeft niet eens je mond open te doen. Om de chaos te beteugelen. Welke chaos? 'The call is coming from inside the house.' Die schreeuw van binnenuit, die éne, jij herkent 'm, betekent dat je lichaam aangeeft dat dingen anders horen te zijn en ook dat kan een omschrijving zijn van chaos, een pad naar iets anders. En wanneer je iets anders wilt, kun je de betekenis van het spreekwoord-met-de-slingers-zelf-ophangen zien als zélf verantwoordelijkheid nemen.

"If there is a possibility to master something, to take responsibility of something, it must be related, first of all, to your being."

Met de combinatie filosofie-RETaC voel ik raakvlakken die ik niet in een spreadsheet, format of versimpeld plaatje kan stoppen en dat alleen geeft mij extreem veel rust in de chaos. Chaos. Wat is eigenlijk chaos? De chaos in de wereld waar we dagelijks doorheen mogen/moeten ploeteren is de afleiding van de échte chaos. Echte chaos - onze wereld, met mensen, dieren en al dat groen. Zonder de gecreëerde gestructureerde chaos die we tegenwoordig standaard in het hokje vooruitgang stoppen: economie, politiek en bijbehorende systemen, hiërarchie, prijsuitreikingen, tijd, ras, status, Hollywood, geld, winnen en verliezen, competities, woke (wat is het?), anti-woke (wat is het?), landen, nationaliteiten, vlaggen, volksliederen, alles maar dan ook álles wat te maken heeft met financiën. Denk drie seconden na over het leven: je komt erin en jawel, jawel, jawel, maak er zes seconden van, je gaat eruit. 'Doodgaan' valt ook al een hele tijd onder het financiële stelsel, het is echter kansberekening met extreem grote getallen, versmolten met een steroïden-dieet. Een omslagstelsel met een katapult vol met premies naar boven. En oorlogen en terrorisme geven je extra leeswerk want deze worden niet altijd meegenomen in de afdekking, je hebt immers verschillende soorten terrorisme. Media en sociale (het blijft een zure woordgrap) media zijn een onderwerp op zichzelf als het gaat om verergeren, vergroten en uitbuiten van de gestructureerde chaos. Hashtags zijn onze nieuwe thermometers.

Wetenschap neemt in dit opzicht een aparte plaats in, evenals religie. Deze twee staan boven alle partijen als de grootste verdelers in en van de mensheid. 'Geloven' is hier vooral van belang en dat kun je ook toepassen op de genoemde zaken en meer uit het hokje vooruitgang. Het woord 'weten' in wetenschap kan het lastig maken om te weten wat wetenschap weet.

Wanneer je als mens uitgaat van dingen die je dénkt te weten, kun je bedrogen uitkomen. Bij het fenomeen 'wetenschap' worden in een vakgebied soms uitgangspunten opgesteld na onderzoek of consensus, wat later of héél veel later kan worden herzien, herroepen óf opnieuw kan worden besproken, of het nou baanbrekend, schokkend of paradigma-verschuivend is of was. De RETaC-methode is overigens ook zo'n herziene, herroepen en opnieuw te bespreken kwestie, in al zijn baanbrekende, schokkende en paradigma-verschuivende aanwezigheid. Inmiddels werden labels bij de verhalen steeds belangrijker, want die bleken een trigger in zich te dragen, denk aan de cookie. Vooruit, één simpelheidje, mét wiskunde. De rekenvolgorde bij wiskunde in mijn middelbare schooltijd, midden jaren '80 tot begin jaren '90, was een gegeven, namelijk MVDWOA , Meneer Van Dalen Wacht Op Antwoord. De 'Haakjes' stonden toen ook al vooraan, die mocht je er echter zelf bij verzinnen maar als getergde woordvoerder van Meneer Van Dalen maakte ik er 'Halllloooo, Meneer Van... Antwoord!' van. In 2011 begon ik aan de lerarenopleiding wiskunde, met het baanbrekende HKWVDOA: Hoe Komen Wij Van Deze Onvoldoendes Af. De 'M' van 'Machten' bij de oude versie is getransformeerd naar een 'K', van 'Kwadraten', met dezelfde betekenis. Ooit is afgesproken dat een kwadraat alléén een macht van '2' is en alle machten erboven noemen we machten. Een fatbike is een fiets, een fiets is niet automatisch een fatbike, ook al vind iemand je fiets 'vet'. Toch hebben velen de oude versie geïnternaliseerd en achter zich gelaten.

Los van de vraag hoe belangrijk dit voorbeeld persoonlijk voor je is, is de kern dat we een grote berg aan kwesties hebben meegekregen, geleerd of hebben moeten leren. Nogmaals, geïnternaliseerd en achtergelaten. En ik bedoel hiermee niet alleen de rekenvolgorde, niet alleen wiskunde en zéker niet alleen school. En wiskunde is dan nog een tak waarin 'logica' een groot goed is. Hoe werkt 'bedrogen uitkomen' hier met betrekking tot logica, wetenschap en hoe werkt het überhaupt voor de mensheid, bedrogen uitkomen? We hebben het ervaren, ervaren het en gaan het ervaren, als je het toelaat tenminste. Want niet alle e-mails met spelfouten van een Nigeriaanse Prins komen in de vorm van een e-mail met spelfouten van een Nigeriaanse Prins. Nieuw debat, nieuw verhaal. Filosofie heeft een voet in wetenschap, alsmede in religie en neemt ook weer een aparte plaats in. Wetenschap, religie en filosofie hebben m.i. één belangrijke overeenkomst. Je kunt ze alle drie interpreteren als iets wat in de kern goed zou moeten zijn voor de mensheid. 'Moeten' is inmiddels, met groot optimisme, 'kunnen' geworden.

Het internaliseren en achterlaten kan ervoor zorgen dat je Meneer Van Dalen-gereedschap hebt meegekregen dat, als het al voor je werkte, zeker niet werkt in een Hoe Komen Wij Van Deze Onvoldoendes Af-wereld. Kortom, een wereld vol met menselijke verzinsels die de mensheid afleiden van de natuurlijke chaos van Het Leven. Denk maar eens aan al die wolven in Nederland die de wet niet kennen en stug hun wolvendingen blijven doen.

Filosofie kan verschillende invalshoeken opleveren, als je het aan verschillende personen op aarde in verschillende tijdsgewrichten zou vragen. In het algemeen had en heeft filosofie om te beginnen voor míj als uitgangspunt: de houding van de mens in Het Leven uitdokteren. Een goede manier van leven voorschotelen, een zo gelukkig mogelijk leven, voor jezelf én voor de mensen in je omgeving. Als je bedenkt dat de wereld een dorp is. Sommige stromingen gaan uit van dat wat De Mens heeft gemaakt. Andere gaan uit van het Goddelijke, De Natuur, De Kosmos. (Zelf)kennis speelt een rol, ervaringen, taal, gedeelde waarden (m.b.t. the greater good - Kant), logica en nog veel meer. De ultrakorte, willekeurige vraag 'wat is eigenlijk écht in ons leven' kan een mensenleven in beslag nemen en op het sterfbed eindigen met geen enkel geruststellend antwoord. Het 'ik zie een fel licht' mag niet ontbreken want die uitspraak lijkt de enige onweerlegbare, universele waarheid te bevatten. En filosofie leeft nog immer, je zou kunnen zeggen dat het Het Leven overleeft en dat is een goed ding.

Er heeft gedurende ons tijdsgewricht, in ieder geval de tijd dat ik hier rondloop, een kaping van formaat plaatsgevonden op onder meer filosofisch gebied en men noemt het de life-hack. Een beetje van dit, een beetje van dat, een pakkende en psychologisch geconstrueerde tekst, voorál niet te lang en we hebben iets wat complex is, makkelijk gemaakt. Alleen maakt dat makkelijke het juist veel moeilijker. Want waar val je op terug wanneer de hack niet of niet meer werkt?

In mijn schrijfverleden plaatste ik disclaimers bij lange teksten, een tekst met 'XL' in de titel. Dit had, als je dit koppelt aan voorspellingen, vollédig met mijn eigen gedachten te maken ('men zal het vast veel tekst vinden'). Vinden. De life-hack in dit aspect is dat teksten tegenwoordig vaak worden geleverd met een 'leestijd vooraf', wat eigenlijk een selectie vooraf betekent. Ik vind tegenwoordig niet zo heel veel, behalve dat het gegeven dat filosofie Het Leven overleeft goed is. Én dat 'snel', 'simplistisch' en 'ophef' onze wereld geen goed doen en het woord understatement kan in dit licht een blokje om. Want we doen de wereld en hiermee onszelf ernstig tekort.

N o n - c l a i m e r / d i s c l a i m e r *

Ik claim overigens op deze pagina's helemaal niets en tegelijkertijd disclaim ik alleen het volgende.

Dat de werken van de alhier genoemde Stoïcijnen niet samen zijn te vatten en als men er enkele punten uitlicht, gerelateerd aan hun 'leer', doet men ze onvermijdelijk onrecht aan. Ieder moet deze werken zelf lezen om er een goed idee van te krijgen (zie deze tekst onder de Jonge Stoa).

Ik heb door de site heen linkjes naar méér informatie geplaatst. Omarm ook déze chaos (ja), stoot het van je af (nee), of laat het rusten (misschien). Of optioneer jezelf een weg naar een optie die je past. 'To be or not to be' was ooit Dé Vraag maar het is ook 'een' vraag. Wat ik niet hoef te disclaimen, is dat de wereld een smeltkroes is van van alles en nog wat en vooral ook taal. 'Mister Mentor' kun je lezen als Engels-Engels maar ook als Engels-Nederlands. Potatoe - Aardappel. Zo ook de teksten op deze pagina's. Ik heb meerdere links in de site verwerkt en er zijn meer Engelstalige links omdat deze over het algemeen uitgebreider zijn.

Moraal, ethiek, waarden, deugd, logica, wijsheid. In de filosofie worden verschillende woorden gebruikt die niet slechts één ding betekenen, wat oogt als een meta-hack, als een tsunami van onvermijdelijkheid door onze exponentieel exploderende progressie. Deze woorden zijn vaak niet rechtstreeks te vertalen en dit spreekt, los van de menselijke ontwikkeling van 'taal', wat mij betreft boekdelen over de versimpeling van de mensheid, wanneer ik kijk naar onze ontwikkeling. De betekenis van 'stoïcijns' heeft raakvlakken met de filosofische stroming. De filosofische betekenis dekt m.i. méér dan de lading van de pure woorddefinitie van het woord alleen. Einde disclaimer.

S T O A / S T O Ï C I S M E  ||  E U D A I M O N I A

De Stoa, het Stoïcisme (van zuilengang) is een filosofische stroming die zich richt op 'leven in overeenstemming met de Natuur' volgens de logos (levenskracht, oorsprong van het universum, oerfenomeen waar alle werkingskracht uit voortkomt). Het bestuderen en leven naar de Stoa volgens de Stoïcijnen heeft als doel je niet te laten leiden door emoties en weten dat je op sommige dingen die gebeuren géén invloed kunt uitoefenen. Volgens de leer van de Stoa is het menselijke doel, ons einddoel (telos) het bereiken van eudaimonia, onder leiding van de rede (ook logos, volgens de Stoïcijnen zijn wij onderdeel van de kosmische logos, met onze menselijke kennis, kennis van het universum, ons Creatief Vuur; zie Stoa>Kosmologie: het pantheïsme en monisme van de Stoa), ofwel ook in samenhang met de kosmische logos (natuur). Het realiseren van je volle potentieel, een goede flow in het leven, een goede geest, gelukkig zijn, floreren. Je kunt en zou dit ook moeten doortrekken naar alle levende wezens en ook hier zijn verschillende interpretaties mogelijk (denk aan zelfoverstijging, vervolmaking). De Stoïcijnen maken een onderscheid tussen mens en dier en vroeger, zelfs specifieker een onderscheid tussen mensen enerzijds en kinderen en dieren anderzijds (omdat de rede, het rationele denken, volgens hen bij kinderen nog niet en bij dieren helemaal niet aanwezig is).

De drie meest bekende Stoïcijnen Marcus Aurelius, Seneca en Epictetus, zijn dit hoogstwaarschijnlijk omdat van hen de meeste werken bewaard zijn gebleven. Alle drie hadden in hun tijd verschillende 'rollen', respectievelijk die van keizer, politicus/schrijver en slaaf. Dit is ook de school waar ik zelf mee in aanraking ben gekomen. Zeno heeft ooit de Stoa opgericht (rond 300 v. Christus., de oude Stoa), opgevolgd door de Midden-Stoa en de Jonge Stoa. Chrysippus heeft de leer van Zeno uitgebreid en hij wordt gezien als de tweede oprichter van het Stoïcisme, hij was in de leer bij een leerling van Zeno.
Kennis en dus ook zelfkennis was en is een basis voor de Stoïsche manier, acceptatie met betrekking tot emoties. De oude leer ging uit van de veronderstelling 'dat de menselijke kennis onfeilbaar is'. De Midden- en Late Stoa richtte zich, nadat bleek dat de kennis van De Mens toch niet zo onfeilbaar was (als dat men dacht te denken), meer op het moeizame proces van acceptatie (denk bijvoorbeeld aan de impact die negatieve emoties op je kunnen hebben). 

L O G I C A  |  F Y S I C A  |  E T H I C A  ||  P R O K O P T Ô N

De Stoa omvat drie studiegebieden (topoi), te weten logica, fysica en ethica. Logica (logikê) - de theorieën van concepten, stellingen, perceptie, psychologie, epistemologie en taal, het vermogen van de menselijke rede en kennis, dat wat mensen van dieren onderscheidt (animal rationale, redelijk wezen, afkomstig van anima, wat ziel betekent). Fysica (phusis) - de natuur, de kosmos en alle krachten en principes die hen beheersen. We dienen de rede, de 'menselijke logos', in harmonie te brengen met de (kosmische) logos. Logica en fysica hebben als doel de prokopton voor te bereiden op studiegebied #3, ethica (prokopton - geïntroduceerd door Panaetius: 'hij die progressie boekt op het pad van de Stoa, de praktiserende student', omdat hij het onderscheid tussen wijzen en dwazen niet wilde maken, hij was minder intellectualistisch ingesteld dan zijn voorgangers). Ethica (ethos) - gewoonte, gebruik of karakter, kritisch zijn op eigen handelen, is de laatste in de rij. Ethica heeft te maken met de 'vorming van karakter', het maken van de juiste morele keuzes. En 'het juiste' heeft te maken met zelfkennis. Hierbij onderscheiden de Stoïcijnen de Deugd, gebaseerd op (dus) zelfkennis en de Ondeugd, gebaseerd op onwetendheid, wat je kunt lezen als reden van het ontstaan van de prokopton. Het ideaalbeeld is dat men leeft naar een ideaalbeeld, dat van de Wijze, the Sage, echter is de gedachte tegelijkertijd dat dit (ieder mogelijk beeld dat bij je opkomt wanneer je denkt aan Ultieme Wijsheid) vrijwel onbereikbaar is. De manier, de weg, het hoe tijdens dat pad kan zorgen voor een goede flow in het leven.

A R E T É  |  A P A T H E I A  ||  v i e r   K A R D I N A L E   D E U G D E N

Bij een leven 'als' prokopton hoort een manier van leven op basis van areté, wat zoveel wil zeggen als een mix tussen uitmuntendheid, moreel karakter, virtue, excellence en integriteit. De drie disciplines (van INSTEMMING, VERLANGEN en ACTIE, zie onder) komen samen bij het uitoefenen van de prokopton. En alles wat je hierbij doet, zou moeten leiden tot eudaimonia. Nogmaals, het is een leven van 'streven naar' (prokopton, de weg naar wijsheid).

Areté valt uiteen in vier delen, vier kardinale deugden, namelijk praktische wijsheid (phronēsis/prudentia), rechtvaardigheid (dikaiosynē/justitia), moed (andreia/fortitudo) en matigheid (sōphrosynē/temperantia) en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. 'Kardinaal' komt van het Latijnse cardo (scharnier(pin), hengsel waarop een deur rust; Zie het als de kerndeugden of de spil, de deugden 'waar het om draait'). Andere benamingen: apatheia (een gegronde mentale staat, die de afwezigheid van irrationele en buitensporige emoties [vaak gerelateerd aan verlangens en angsten] benadrukt, die onvermijdelijk rationele gedachten vertroebelen en hiernaast vaak leiden tot verkeerde ethische beoordelingen; oftewel het vrij zijn van emotionele verstoringen); aequanimitas (equanimity, een staat van innerlijke rust en gemoedsrust, die niet verstoord wordt door het ervaren van of het blootgesteld worden aan emoties, pijn of andere zaken die normaal gesproken zorgen voor mentale disbalans); imperturbabilis (imperturbability, onverstoorbaarheid, origineel: 'dat wat niet verstoord kan worden').

In een andere filosofische stroming, het Epicurisme (filosoof Epicurus), wordt dit zelfde verschijnsel ataraxia genoemd, wat meer gericht is op rust en vrij zijn van angst. Vooral vermijden speelt hier een grote rol, bijvoorbeeld het vermijden van stressvolle situaties en (geestelijke) pijn. Het verschil ten opzichte van apatheia is dat bij apatheia de moeilijke situatie, eigenlijk iedere willekeurige situatie, een gegeven is. Want: kijk eens om je heen.

I n d r u k k e n  |  v o o r s t e l l i n g e n  |  P H A N T A S I A 

Kijk (nog steeds) om je heen, de wereld is vol met indrukken. Dingen die we tot ons krijgen via onze zintuigen, niet alleen via onze ogen. Ook zaken die we denken te zien, ook degene die we op een andere manier 'ontvangen', niet dromen, wel allerlei (vele) soorten verzinsels in ons brein (ook patronen). In de wereld zoals deze nu is, zijn indrukken overal en in een geheel andere omvang dan we als mensen ooit eerder 'gewend' zijn geweest. Kwalitatief en kwantitatief, het maakt niet uit welke kwalificaties hieraan worden vastgehangen. En er komt schijnbaar nog meer aan. Op sociale media worden de indrukken na een periode van zelf voeren of vullen pasklaar voor je gemaakt, middels een algoritme en dit wordt jouw algoritme. Of je wórdt je algoritme. We hoeven er niet eens over na te denken want het ís al aan ons gepresenteerd. Meestal vinden wij als mensen bijna altijd 'iets' van 'iets' en er moeten, en dat kan niet anders, niet voor ons zichtbare krachten in of boven onze realiteit actief zijn, die dit genoegzaam aangluren. Met op schoot een diamanten container vol popcorn. Geen zoete of zoute, nee, met tranen en bloed bedekte popcorn. Een (van meerdere) reden(en) van mijn richting.

d r i e   D I S C I P L I N E S  :  A S S E N T / instemming  |  D E S I R E / verlangen |  A C T I O N / actie

De menselijke wil, ons Zelf, bestaat volgens het Stoïcisme uit drie disciplines. De omschrijving die de Stoicijnen aan hun filosofie geven, is die van een boomgaard, met daarin:

[I] een HEK | de discipline van INSTEMMING / SUNKATATHESIS / Assent | LOGICA

Welke indrukken laat je toe (in jezelf), waar ga je in mee;

Onze wereld zit vol indrukken, beelden (zie boven) en het is aan onszelf om te beslissen of we bepaalde indrukken wel of niet toelaten. Hadot noemt een indruk een voorstel. Iemand kan je een suggestie doen die je wel of niet bevalt en wat doe je er dan mee? Een vraag die je jezelf kunt stellen, is of je überhaupt iets met dat voorstel wilt en dit kan uit jezelf komen. Of je er iets mee moet, kan informatie geven over wellicht je onbewuste drijfveren en je opgeslagen cookies. Toelaten kun je hier opvatten als de sleutels van de deur naar jouw zijn overhandigen aan iemand anders. Dit onderdeel is tricky, omdat het ervoor kan zorgen dat iemands value judgement (iemands mening of visie, gebaseerd op diens culturele achtergrond vanuit de waarden van die persoon), wat soms onbewust 'werkt', wordt uitgebreid met iets waarvan je je kunt afvragen of het onbewust verliep of dat het een bewuste keuze is geweest. Wat die indrukken ook zouden kunnen zijn: ben jij dan nog jij?

[II] de BOMEN en de GROND | de discipline van VERLANGEN / OREXIS / Desire | FYSICA

Acceptatie van dat waar je wél controle over hebt;

Verlangen maakt een vrij groot onderdeel uit van ons leven, net als tegenhanger 'afkeer' en dus ook in de filosofie. Als je denkt aan marketing, religie, werk, sport, Seks & Co, eten, allerlei en nog veel meer spullen, dan kun je je indenken dat er overal om ons heen iets is om te willen. Het wordt gezien als iets goeds en tegelijkertijd als iets slechts, de bottomline is dat het niet alleen om ons heen is maar vooral in ons zit. Iets externs wordt gekoppeld aan iets in ons wat getriggerd wordt om dat externe te willen, hebben, krijgen, het kan bijvoorbeeld een tekort zijn dat aangevuld moet (verlangen kan een sterke kracht zijn) worden. Wederom geen disclaimer, de latere Stoïcijnen hebben de discipline van verlangen zelf op een later moment pas toegevoegd aan de disciplines (gekoppeld aan de realisatie van de Stoïcijnen dat de mens toch niet onfeilbaar was). In het stappenplan van assent (Pierre Hadot) staat de term proposition, voorstel. Bij 'verlangens' gaat het om een houding (propositional attitude, can be considered to be neurally realized, content-bearing internal states, personal principles/values) tegenover een situatie die je zou wensen of willen. Je houding tegenover dat voorgestelde kan ook in je systeem zitten, neurologisch. Of je systeem hebben overgenomen, denk aan een obsessie. En denk dan weer aan waar je zelf invloed op hebt, in combinatie met je verlangens, denk ook aan een 'like' op je sociale kanaal. Of: géén like.

(Intentie, intentionaliteit en mentale representatie kunnen ietwat meer verdiepende info geven over onze verlangens.)

The discipline of desire helps us stop the train of passion before it leaves the station and builds a full head of steam | Chris Fisher - Discipline of Assent

It is hard to fight against passion; for whatever it wants it buys at the expense of soul | Heraclitus - Fragment, 85)

[III] de VRUCHT | de discipline van ACTIE / HORMÊ / Action | ETHICA

Ethisch handelen, kathekon genoemd, passende, juiste handelingen die passen bij het zijn van iets (planten/dieren) of iemand, onze motivaties en doelen. Het wel of niet handelen, passend bij jou, in eerste instantie en daar ontkomen we niet aan of we het nou willen of niet, als Mens. Daarbij zijn er katorthōma, wat perfecte acties zijn: handelingen die uitgevoerd worden door iemand die vanuit álle deugden handelt, de wijze. Herhaling: daar waar de prokopton naar leeft (niet per se naar toeleeft, het hoe is belangrijker dan de uitkomst want op de uitkomst hebben we tóch geen invloed). Ook hier weer het onderscheid tussen mensen en dieren en de vermogens die wij in ons hebben, de rede, die ervoor kunnen zorgen dat wij ons niet als dieren hoeven te gedragen.

H E G E M O N I K O N

Een extreem klein stukje geschiedenis om in de metafoor te blijven. De Verenigde Staten van Amerika hebben zichzelf rondom het verloop en de afloop van de Tweede Wereldoorlog globaal gepositioneerd als hegemon, ruler of the world, wereldpolitie én producent, printer, exporteur en exploiteur van De Dollar. Mede door de belangrijke toevoeging van dat Dollar-ding zagen zij zichzelf als dominante kracht, evenals de rest van de wereld. Joe. Ess. Eee. Uitroepteken, spatie: repeat. Gewild of ongewild, bewust of onbewust, gevraagd én ongevraagd. Extreem klein: einde stukje.

Wij kennen het begrip 'hegemonie' en beide zijn afkomstig van het Griekse hegemonikon. Leader, ruler, leider, afkomstig van 'leiden' wat het letterlijk 'the ruling part' maakt. Een ander woord hiervoor is guiding principle (Pierre Hadot) en onder meer rational faculty, ruling center, commanding faculty. De Stoïcijnen hadden lange tijd als uitgangspunt dat wij als mensen de wereld in komen met een ingebakken set vooroordelen (Engels - conception or opinion formed in advance of experience or actual knowledge, kortweg, vóór een beleefde ervaring en/of zonder echte kennis over datgene). Een kant-en-klaar pakket dat onvermijdelijk en automatisch leidt tot moreel gedrag, een reden dat het rationele steeds terugkomt. The Self is ook een benaming voor the guiding principle. Toch zagen zij het wel degelijk ruimer dan slechts rationeel: But the Stoic concept includes emotion, ethics, and character. It is more like your conscious moral compass than just cognitive processing (zie bij de link hegemonikon>modern misunderstandings). Bovendien: The second we add those unnecessary judgments we step outside our inner citadel where tranquility and peace of mind exist; we step into the world of externals, which are not up to us, where psychological angst reigns (Chris Fisher).

"Whenever externals are more important to you than your own integrity, then be prepared to serve them the remainder of your life."

| Epictetus - Discourses 2.2.12

P R O H A I R E S I S  &  H E G E M O N I K O N

Voor je assent is prohairesis belangrijk. Het nemen van juiste beslissingen, gebaseerd op adequate indrukken, indrukken die bij jou(w natuurlijke zijn) passen, oftewel overeenkomstig met de 'reden' van je bestaan (dieren en planten hebben hier geen plaats, want zij bezitten niet het vermogen van rationele keuzes (althans, niet in onze werkelijkheid)).

Prohairesis is de menselijke wil binnenin je hegemonikon, met een specifieke morele functie: die van de keuze, de juiste keuze, de passende, morele keuze. Met het vermogen van de rede, de menselijke en de kosmische rede, ons enige échte eigen bezit.

[Viktor E. Frankl onderaan]

"Things themselves touch not the soul, not in the least degree; nor have they admission to the soul, nor can they turn or move the soul: but the soul turns and moves itself alone, and whatever judgements it may think proper to make, such it makes for itself the things which present themselves to it."

| Marcus Aurelius - Meditations - Book V, chapter 19

The Self (hierboven 'the soul'), het Ik, is het enige wat we hebben dat het vermogen heeft om zichzelf te veranderen of te genezen. Het is 'degene' die observeert, analyseert of oordeelt en beslist (perceiving/analyzing/decide of observe/judge/decide). Het Ik bestaat uit drie delen, de faculties (vermogens, capaciteiten) of impression (zie hieronder), impulse en assent. De vroegere Stoïcijnen hadden onze guiding principle lange tijd twee functies toebedeeld, namelijk instemming/assent en (active) impulse/action, wat zorgde voor Impression > Assent > Impulse, ofwel indrukken > instemming > actie. Epictetus en Marcus Aurelius hebben impulse later (de Jonge Stoa) onderverdeeld in twee specifieke functies, namelijk desire (tegenhanger 'afkeer') en impulse. Wat betekende dat er een derde functie werd toegevoegd aan het geheel. De 'nieuwe' onderverdeling werd Impression > Assent > Desire > Impulse, ofwel indrukken > instemming > verlangen > actie.

Indrukken zijn eigenlijk geen functie, want op indrukken hebben wij geen invloed. We hebben wél de mogelijkheid om ze te ontvangen, te analyseren en om er wel of niet over te beslissen. We kunnen alléén verantwoordelijkheid nemen voor onze reactie(s) op deze indrukken.

P R O S O C H E  |  P R O P R I O C E P T I E  |  E P O C H E  

Prosochē en epoche zijn in het kader van deze verantwoordelijkheid vóór alles van essentieel belang, zonder disclaimer. Prosoche heeft te maken met en ís onder meer constante alertheid, waakzaamheid, oplettendheid, aandachtigheid, opmerkzaamheid, op je qui-vive zijn, in het eeuwige Nu. En dit allemaal ten bate van jezelf. Ook je omgeving maar dat komt allereerst door je aandacht te richten op wat jou 'bereikt' of mag bereiken. Onze aandacht is ons meest waardevolle bezit, van ons, van jezelf en dat maakt ons van onschatbare waarde. Zouden we aandacht omzetten in goud en toch een schatting doen, dan zou het makkelijker zijn om te beseffen dat De Mens door de niet zichtbare krachten als goudmijn wordt gezien.

Geplaatst in de (Stoïcijnse) boomgaard is prosoche onze poortwachter, met één taak en één doel: de poort bewaken. Prosoche is je eigen surveillance-systeem, bewaker van je hekwerk en de aard van de werkzaamheden van deze poortwachter hangt af van de indrukken die je voorgeschoteld krijgt. Welke indrukken krijgen op welke momenten vrije, gelimiteerde of géén toegang van je aandacht om voorgelegd te mogen worden aan jou(w assent)?

Hiernaast is natuurlijk ook de werking en afwerking van je hekwerk (assent) belangrijk. Welk doel dient de poortwachter wanneer je hekwerk zich niet gedraagt als een hek maar als een draaideur? Of als een drempel van 1 millimeter hoog? Wat komt in de buurt van je hek (kan dit?), wat springt erover (kan dit?), kruipt er onderdoor (kan dit?), glipt er tussendoor (kan dit?), pist er tegenaan of beukt er doorheen (is instemming hier überhaupt aanwezig)? Wanneer epoche hiernaast wordt geplaatst, kun je zeggen dat dit de bedachtzame, vertragende Siamese tweelingbroer- of zus van prosoche is. Het is de Stoïcijnse vorm van een denkpauze. Degene die jou de ruimte geeft om te bepalen of en hoe jij je met het-aan-jou-voorgelegde gaat bezighouden. Je kúnt misschien de dingen aan die op je afkomen, je kunt ze ook beoordelen maar dat hoeft niet. Niet altijd. Je kunt er ook voor zorgen dat je je hekwerk herstelwerkzaamheden bespaart.

Proprioceptie, positiezin, kinesthesie, zelfwaarneming, het vermogen van een organisme om de positie van zijn eigen lichaam waar te nemen, wordt tevens in communicatie gebruikt. Taaltechnisch gezien gaat dit woord over jouw eigen positie, in dit geval de positie van jouw eigen lichaam. Hoe sta je, niet-taaltechnisch, zelf tegenover iets wat op je afkomt, een externe gebeurtenis?

Als prosoche je poortwachter is, dan is proprioceptie de wandeling naar het hek. In stilte, in ieder geval in jezelf, met epoche, de pauze. Wat gebeurt er met je(zelf)? In 'Over Dialoog', spreekt David Bohm over proprioceptie in een dialoog en hier wordt het ook genoemd, als een denkpauze om jezelf waar te nemen. Wederom uit het Latijn, van jezelf, jouw eigen, van jou, one's own, persoonlijk. En als we uitgaan van de betekenis van perceptie, kun je proprioceptie koppelen aan 'jezelf waarnemen'. Een andere betekenis van proprio is 'adequaat', passend, geschikt, genoeg en dat geeft nog iets meer 'body' wanneer je dit koppelt aan prosoche en het hekwerk. Is iets geschikt voor jou? Wanneer er in filosofisch perspectief wordt gesproken over 'indrukken', gaat het meestal over adequate impressions (in de context van communicatie verwijst 'adequaatheid' naar de effectiviteit van de boodschap die wordt overgebracht. Een communicatie is adequaat wanneer deze duidelijk, begrijpelijk en passend is voor het beoogde publiek. Dit geldt zowel voor mondelinge communicatie als schriftelijke communicatie. Het vermogen om adequaat te communiceren is essentieel in zowel persoonlijke als professionele relaties). Het lijkt op een vertraagde vorm van luisteren, je geeft jezelf de mogelijkheid om datgene waar je wel of niet in mee kan gaan, op je in laat werken. Ga je met iets mee en zeg of doe je dat omdat jij dat zelf écht wilt?

I N N E R   C I T A D E L

Marcus Aurelius legt in zijn lessen vooral de focus op het huidige (the present) moment, de huidige situatie, het eeuwige Nu (de snelkoppeling die ik hier niet als snelkoppeling invoeg, is 'mindfulness'). Nog een beetje wiskunde ter illustratie: een omgeschreven cirkel (uit de Meetkunde, in het Engels 'circumscribed circle') en ziet eruit zoals je hieronder ziet. Aurelius spreekt (in Engelstalige teksten) over circumscribing the present (Meditations 2.14) en past and future are indifferents to me (Meditations 6.32), wat je kunt interpreteren als beperken of limiteren. Want dat [1] maakt dat we het (eeuwige Nu) aankunnen, het is bearable, verdraagbaar en [2] het houdt onnodige hoofdpijn of zorgen buiten de deur en biedt hierdoor ruimte voor aandacht (prosoche) voor huidige indrukken, onze huidige gedachten en onze huidige acties. Bij indrukken ontbreekt heel bewust 'onze' want wat wij voorgeschoteld krijgen, is nooit van ons.

Circumscribing The Self heeft alles te maken met het anticiperen op dat wat in contact kan komen met je hekwerk. Het gaat over voortdurend bouwen aan een ondoordringbare kern, je inner citadel (Pierre Hadot; steekwoorden voor citadel zijn o.a. stronghold, fortress, fortified, structure, defense, protecting, strengthened, strong, shelter, refuge). In het Italiaans: cittadella: vesting, stadje, versterkte binnenstad ('citadel' heeft historisch gezien blijkbaar een negatieve connotatie, vergelijkbaar met wat er wel eens wil gebeuren bij mensen na slechts een aankondiging van kritiek/feedback). En je Self is hier zoals gezegd the guiding principle, alsof je een burgemeester middenin de citadel hebt: jij bent het.

De versterking van je eigen stad bestaat dus eigenlijk uit prosoche, constant opletten op jezelf (ook proprioceptie, zelfwaarneming) en epoche, de denkpauze, jezelf de tijd en ruimte geven om vervolgens op een juiste manier te kunnen reageren.

I N T E R O C E P T I E  |  P R O P R I O C E P T I E  |  E X T E R O C E P T I E

Omdat dit hele levensgebeuren op deze planeet gaat over 'verbinden', althans dat zou het moeten, is het niet gek dat het lijkt alsof communicatie en taal raakvlakken hebben, in dit filosofische licht, met neurologie. Neurologie behandelt de hersenen, het ruggenmerg en het zenuwstelsel. Het zenuwstelsel wordt vaak benoemd in de (Stoïcijnse) filosofie, niet altijd onder die noemer. Ons zenuwstelsel stopt niet bij ons lichaam en de basis ligt wat mij betreft in verbindingen die het hele lichaam aangaan, ín datzelfde lichaam en dientengevolge in combinatie met (het lichaam/zenuwstelsel van) De Ander.

Over de gedetailleerde werking van de neurologische verschijnselen interoceptie, exteroceptie en proprioceptie (zie boven bij 'prosoche' en 'epoche') in ons zenuwstelsel kan een neuroloog je vast veel vertellen, mocht je dit willen. Zou ik dit doen, dan wijk ik teveel af van dat wat ik denk te weten, dus ik hou het bij wat je hier leest.

Interoceptie^ is een (extreem) belangrijk onderdeel van RETaC en heeft te maken met ons energie-budget. Ons zenuwstelsel neemt prikkels in ons lichaam waar op het moment dat er een tekort of overschot is aan opneembare en uitstootbare stoffen. Deze prikkels worden geregistreerd door een laagje dat over onze organen ligt, het interoceptieve zintuigstelsel. Hiermee kan homeostase^ worden bereikt in het lichaam, 'het in evenwicht houden van het inwendig milieu', equilibrium. Innerlijke rust door middel van een fysiologisch proces. Belangrijke toevoeging aan deze zin: 'ondanks veranderingen in de omgeving (uitwendige voorwaarden en invloeden die voor een organisme van essentieel belang zijn) waarin het organisme zich bevindt.' En: 'als het organisme faalt in het onderhouden van zijn homeostase, kan het organisme sterven.' De hoofdtaak van het emotionele brein was en is nog immer: zorgen dat we (over)leven. Naast homeostase bestaat allostase (verschil t.o.v. homeostase), een mechanisme in het lichaam dat zorgt voor stabiliteit en weerbaarheid in geval van veranderingen of andere stressoren. Een voorbeeld is een activiteit in de sportschool, waar je iets uit gaat voeren waarvoor je lichaam extra energie nodig heeft. Onder andere voor focus op je houding, op je ademhaling en spierspanning en dit zijn nog de zaken waar je enigszins invloed op kunt uitoefenen. Het lichaam zorgt ervoor dat de benodigde boodschappenlijst aan interne stoffen wordt aangeleverd voor het kunnen uitvoeren van deze activiteit(en), het kan ook zijn dat je moet rennen voor de bus, zelfde kwestie. Wat kan betekenen dat bepaalde niveaus aan stoffen in je lichaam al dan niet tijdelijk, verhoogd of verlaagd worden. Verwijzend naar de disclaimer laat ik het hierbij (niet zonder de toevoeging dat je je kunt voorstellen dat wanneer je te maken hebt met langdurige stresssituaties die helemaal níets met de sportschool te maken hebben, dit óók kan gebeuren, verhoogde/verlaagde afgifte van benodigde stoffen, ook hormonen dus, en welke -eventueel- destructieve effecten dit op langere termijn kan hebben op je lichaam).

De link tussen homeostase en onverstoorbaarheid (apatheia), ligt voor de hand als het gaat om veranderingen in de omgeving want deze zijn constant in onze wereld, 'verandering is onze enige constante'. Het toverwoord bij 'uitwendige voorwaarden en invloeden' is natuurlijk essentieel. Dit werkt niet alleen voor fysieke gebeurtenissen, situaties, maar ook voor hoe patronen in ons lichaam worden opgeslagen. Een toevoeging die ik volledig onderschrijf en dat is op zich niet zo gek, is de in mijn ogen inmiddels onvermijdelijkheid van 'potentially facilitating self-awareness'^. Onder 'definitions and scope' (link self-awareness) staan twee betekenissen: 'reflective self-awareness', het herkennen van je eigen bewustzijn en 'social self-awareness', het herkennen of begrijpen van jezelf in relatie tot hoe anderen je zien en binnen sociale contexten. Verdiepend of aanvullend, ik plaats er nog drie zaken bij:

[I] Onder 'neuroscience' (zelfde link) staat de term metacognitie (metacognitie - het brein signaleert verschillen tussen verwachting en perceptie, het bewust zijn van je eigen bewustzijn); [II] 'Ego-depletion' is geen 'wetenschappelijk vaststaande' theorie maar kan enig inzicht geven in de rol die (het gebrek aan) glucose speelt in relatie met het brein en het lichaam in combinatie met gedrag en gestelde doelen; [III] Self control (zelfbeheersing) en inhibitory control/response inhibition (remming van de natuurlijke impuls om te reageren) hebben alle een link met interoceptie en het energie-budget.

^ Vanuit de achtergrond van het ontstaan van RETaC: op de pagina van 'interoception' (uitgebreider dan de Nederlandse versie) staat aan het einde van de eerste alinea "This is important for maintaining homeostatic conditions [5] in the body and, potentially, facilitating self-awareness.[6][7]". Bron #5 verwijst naar een onderzoek van o.a. Lisa Feldman Barrett (auteur van "How Emotions are made", een vrij grote inspiratie achter RETaC) > Barrett, Lisa Feldman; Simmons, W. Kyle (2015). "Interoceptive predictions in the brain". Nature Reviews Neuroscience. 16 (7): 419–429. doi:10.1038/nrn3950. PMC 4731102. PMID 26016744).

Predictions, voorspellingen, jawel: RETaC.

Exteroceptie behandelt de zintuiglijke prikkels van buiten ons zenuwstelsel zoals geluiden, licht, de hitte van een Paasvuur waar je naast staat. Sinds de eeuwwisseling hebben we een met de dag invasiever wordende prikkelversterker die zijn weerga niet kent, namelijk dat apparaatje in je binnenzak, broekzak, linker- of rechterhand, met al die apps. Een toeterende auto. Echter ook, omdat ons zenuwstelsel niet stopt bij ons lichaam, zou je het kunnen toepassen op bijvoorbeeld het overnemen van dingen van anderen. En in de Stoïcijnse filosofie past dit bij de menselijke en kosmische logos. En dit lijkt op het werk van de poortwachter, van prosoche, op weg naar je (eventuele) instemming. Welk onderdeel van je beslissing was van jezelf en wat was van die ander?

A S K E S I S  |  O I K E I Ô S I S

Askesis (Ascese uit verlangens) is het beoefenen van je veerkracht om moeilijke tijden aan te kunnen, het ondergaan van ontberingen, zelfbeheersing, het onderdrukken van verlangens. Vasten is een vorm van ascese, simpel of minimalistisch leven. In perspectief geplaatst zijn de extremen (ook dit is natuurlijk slechts een label) allerlei vormen van zelfkastijding of hongerstaking. Meditatie is ook een vorm van ascese. In eerste instantie vond ascese een oorsprong in training van atleten. Later werd het begrip toegepast op de beoefening van wijsheid, deugd en vroomheid. Premeditatio malorum staat hiernaast, wat een soort oefening of voorbereiding inhoudt op 'slechte tijden', een negatieve visualisatie.

Oikeiôsis (cirkel van affiniteit uit actie) Verbondenheid, affiniteit, familiair. Dit gaat om de mensen om je heen en hoe we ervoor kunnen zorgen dat we een connectie met die mensen kunnen maken, eigenlijk behoren te maken. Interoceptie maar ook exteroceptie komen hier terug, aangezien ons zenuwstelsel, RETaC-wise gezien, niet stopt bij ons lichaam De link naar andere mensen, van zenuwstelsel naar zenuwstelsel komt omdat onze ervaringen ontstaan in interactie met onze omgeving. Onze energie-budgetten zijn afgestemd op 'waar je vandaan komt', op dat wat je gewend bent. Oikeiôsis heeft direct te maken met de kosmische logos, het uitbreiden van onze connecties in de wereld, of, onze connectie met de wereld.

“We are the caretakers of each other’s nervous systems as much as we are the caretakers of our children’s and our own.”

(Hierocles divided the many forms of Oikeiôsis as internal and external. Internal forms of oikeiôsis included appropriation of the self as well as of one's constitution, external forms included familiarization with other people and an orientation towards external goods.[7] Oikeiôsis is the basis for Hierocles' theory of "appropriate acts" (καθήκοντα) because it is in "accordance with nature" since animals use appropriation to project themselves externally and thus care for others (such as their offspring). Stoics see these acts as a duty because, according to Cicero, "all duties derive from principles of nature".[8] In Hierocles' other ethical work, On Appropriate acts (of which only fragments survive), he outlined a theory of duty based on concentric circles. Beginning with the self and then our immediate family, Hierocles outlined how humans can extend their oikeiôsis towards other human beings in widening circles, such as our ethnos and eventually the entire human race. The distance from the center acts as a standard by which we may measure the strength of our ties and therefore our duties towards other people.[9] Hierocles argued that there was an ethical need for a "contraction of circles", to reduce the distance between the circles as much as possible and therefore increase our familiarization with all of mankind (while still retaining the strongest affinity within our immediate circle)).

D i s c i p l i n e  -  H A R D   W E R K E N

Bij de inner citadel schreef ik voortdurend bouwen. Het dwangmatige wat ik noemde als het gaat om hoe de oude Stoïcijnen de leer hanteerden, slaat voor mij op 'discipline'. Disciplines zijn niet voor niets onderdeel van de drie disciplines (instemming, verlangen en actie). Mijn doel ligt in de discipline van het continue onderhouden van mezelf en van deze pagina's. Niet om iemand ergens van te overtuigen, al helemaal niet hoe iemand zou moeten leven. En ik zal ook niet de miljard andere opties die er kunnen zijn met betrekking tot mijn doel aanbevelen (doe het) of weerspreken (doe dit niet). Ik doe dit omdat ik het als een verantwoordelijkheid tegenover mezelf zie en als een extensie van de Stoa in combinatie met RETaC. In wat je kunt doen om te zorgen dat je je innerlijke rust kan blijven houden. Starten met het observeren en/of ervaren van de dingen waar je mee instemt op een gemiddelde dag wanneer het om jou gaat, kan nooit kwaad.

Hard werken. Niet het harde werken wat je pensioenpot-gat vult. Niet het harde werken wat politieke partijen en hun moeder je willen of kunnen doen laten geloven. Om succes te boeken. Niet om welwillende, plichtsgetrouwe burger genoemd te mogen worden. Niet het harde werken dat, wanneer je dat in de ogen van anderen niet doet, kan zorgen voor gangbare projecties van mensen die hier ten diepste iets van, jawel, vinden. Nee. Ook niet 'gewoon' hard werken en aan het einde van de werk-regenboog een pot pensioengoud met een stapel geluk en afschriften van je afbetaalde studieschuld en hypotheek tegenkomen. Omdat je zo hard hebt gewerkt, burger! Niet dát harde werken.

"Hoe was het etentje met je familie of met die vriendengroep? Leuk of niet leuk?" "Wel, het was hard werken." Dit kan zéker een antwoord zijn en daarbij nog eerlijk ook, alleen willen we dit liever niet altijd toegeven. Of het besef van dát harde werken is er niet. Dit gaat om hard werken om je leven te kunnen (blijven?) leiden volgens de 'uitgangspunten' van de Stoa. Met de moraal en de deugd die centraal staan en kijkend naar de boomgaard: wat voor soort zaken komen er langs je hek? Dat begint dus met alert zijn, jezelf in de gaten houden met betrekking tot waar je jezelf mee inlaat (was het een volautomatische handeling/heb je er überhaupt zelf over nagedacht/ben je erbij) en in deze wereld kan dat een opening zijn naar rust of iets wat erop lijkt. 

* De non-claimer is echt | Naargelang je interesse: bibliotheken, boekenwinkels, de straat én internet zijn ook jouw speeltuin.